sabato 15 luglio 2017

Lisi me rrënjë të thella




Lisi me rrënjë të thella


Mikut tim Kristo Çipa


Nga Timo Mërkuri

Sa herë që kemi folur dhe shkruar për këngën iso-polifonike himarjote, me emërtimin “Himarë” kemi nënkuptuar teritorin që zënë shtatë fshatrat e Bregut të Detit dhe jo      thjeshtë qyteti Himarë. Kjo jo vetëm për arsye të grupimit  administrativ të këtyre fshatrave nën emërtimin Himarë, ( “Krahina Autonome e Himarës” etj) por edhe për faktin e afërisë të botës shpirtërore dhe materiale të banorëve të këtyre fshatrave. Për këtë arsye në shkrimin tim  “Lisat e këngës” në disa raste, në ilustrimin e karakteristikave të këngës himarjote në rraport me këngën labe kam përdorur vargje të këngëve pilurjote.

1-Por pikërisht ky moment ishte dhe fillesa e këtij shkrimi. Vërtet që këngët e Pilurit dhe këngët e Himarës janë pasuri shpirtërore e trevës himarjote, por specifikisht këngët e  fshatit Pilur si janë në raport me këngët e qytetit Himarë?

Afëria e këtyre dy tipeve të këngëve është e madhe dhe diskutimet për ‘to janë shpeshtuar sidomos pas  daljes në skenë të grupit  të Pilurit. Piluri dhe Himara janë larg  nga njeri tjetri 5 kilometra rrugë malore ndërsa  distanca ajrore midis tyre është afërsisht 1 kilometër. Janë  të vendosur pranë e pranë, Himara në breg të detit, Piluri në majë të malit.

Ngjashmëria mes Himarës dhe Pilurit është shumë e madhe, në zakone, në veshje, në kë -ngë, etj. Të parë në  këndvështrimin folklorik duken si dy lisa të mbirë pranë e pranë, kurorat e të cilëve mpleksen mes tyre sa që nga lart, nuk i dallon dot ku mbaron njeri e ku fillon tjetri. Por pavarësisht nga kjo afëri dhe fakti që janë të dy lisa, ata janë dy lisa të ndryshëm. Njërin e rreh flladi i  detit tjetrin e rreh flladi i detit dhe era e malit bashkë..

2-Në qoftë se do bëjmë krahasimin muzikalisht të dy tipeve të këngëve, kënga himarjote është këngë klasike me katër zëra që janë: marrësi, kthyesi, hedhësi dhe iso-ja.. Kënga është brenda notave muzikore me zëra koke dhe këndohet në gjysëm note.

Kënga e Pilurit ka gjashtë zëra që janë: marrës, kthyes me zë gryke, hedhës, prerës, kthyes me zë koke dhe iso. Është këngë me lirizëm të brendshëm, këndohet me zë gryke dhe ka harmoni të shkallës së lartë. Është këngë me shumë vargje dhe forca e refrenit është si e marrësit. Kemi këngë lirike, elegjike,epike dhe dramatike. Te kënga lirike mbizotëron alegria…

Mund të vazhdojmë edhe më tejë shpjegimet muzikalisht, por meqënëse jo të gjithë lexuesit  e kuptojnë termilogjinë muzikore dhe teknikat e funksionimin e këngëve iso-polifonike, le të rikthehemi në stilin tonë letrar të shpjegimit.

2.1-Kemi shpjeguar në  shkrimet tona të mëparëshme se në Himarë, në Pilur dhe në gjithë
trevën iso-polifonike labe tipi i këngës shumëzërëshe  ardhur nga hershmëria ishte i tipit …O shokë more… Vija melodike e këngës ishte gati e njëjtë në të gjithë trevën iso-polifonike, ndryshonte larmia e tekstit të këngës dhe pozicioni si dhe përbërja e grupit të këngëtarëve. Kemi theksuar se në këtë kohë konkurohej me tëkst dhe jo me vijë melodike.


3-Varianti pilurjot  u çfaq pas variantit himarjot. Në qoftë se varianti himarjot i këngës ka si datëlindje  vitin 1929 me inçizimet e Neço Mukos në firmën PATHE në Paris, varianti pilurjot u prezantua në Festivalin Folklorik Gjirokastër në vitin 1973   me këngën “Bejk’ e bardhë”. Dalja në skenën e artit popullor e këngës pilurjote mund të krahasohet me rrënien e një tërmeti nëntë ballë diku në mes të detit, tërmet që jo vetëm vithisi malet dhe kodrat në brigjet e detit, por ngriti dhe male dallgësh në mes të detit, dallgë që u përplasën me furi në brigje.

Temat e bisedës mbi këngën pilurjote u ngjanin shkëmbinjve të zjarrtë që forca e vullkanit në shpërthim i hidhte nga krateri i tij sa lart aqë edhe larg. Kudo që binin ndiznin zjarre debatesh dhe më entusiaztët ja nisnin këngës “Bejk’ e bardhë” kudo që të ishin. Kjo këngë  këndohej nga udhëtarët nëpër autobuze, nga klientët nëpër klube, tifozët me këtë këngë nxisnin skuadrën e tyre për fitore, me këtë këngë priteshin nuset në shtëpinë e dhëndërit etj etj... Bejka e bardhë e eklipsoi për shumë kohë këngën meritashumë “Vajz’ e valeve” . Marrësen e këngës Vasillo Lapa  populli e ripagëzoi Vasillo Bejka.

Pastaj…kënga e Pilurit njohu vetëm ngjitje, ngjitje cilësore dhe rritje vlerash.

3.1-Kënga pilurjote është rritje e trungut të liskëngës së herëshme pilurjote, por më i lartë, më i drejtë dhe më i fortë. Dhe ajo që ka rëndësi është fakti se ky trung që u rrit nxorri degë të shumta, njëra më e bukur se tjetra duke krijuar kështu një kurorë sa të gjërë aqë dhe të bukur. Edhe kënga himarjote u rrit dhe u zbukurua, por ajo mbeti vetëm rreth ciklit të këngëve të Neço Mukos, ashtu si një vejushë që ja kushton gjithë kujdesin dhe jetën djalit të saj të  vetëm. Përkundrazi, kënga pilurjote i ngjan një  shtëpie të mbushur plot me fëmijë, njëri më i bukur apo më i prapë se tjetri, fëmijë që shtohen do vit me motra e vëllezër të rinj.
3.2-. Këngën himarjote e dëgjon ulur në karike, magjepses dhe loton nga mrekullia që përjeton, kënga pilurjote të rrëmben ashtu siç të rrëmben një dallgë e fuqishme deti kur ecën shkujdesur në rërën e bregut, të merr në gjirin e saj, të bën pjesë të saj. Do këndosh se s’bën kur je pranë saj, pavarësisht se me zë të ulët apo të lartë.

3.3- Në qoftë se zërin e hedhësit himarjot do ta perifrazonim me një rufe në një fllad, hedhësin pilurjot do ta perifrazonim me një rrufe shoqëruar nga bubullima. Në qoftë se marrësin himarjot do ta krahasonim me një valë të ëmbël deti, marrësi pilurjot është një dallgë e fuqishme që përplaset në shkëmb, stërkalat e të cilit të stërpikin edhe kur je larg bregut.

4-Por ne le të ndalemi te disa elementë vendimtarë në krijimin e fizionomisë  të botës shpirtërore të cilat prodhuan këto këngë. Grupi himarjot është një grup burrash i konsoliduar me një numër të caktuar 5-7 veta. Qënia e Katina Belerit , madje në rolin e marrëses te grupi aktual himarjot, është përjashtimi që përforcon rregullin. Qysh nga grupi i Neço Mukos  e në vijim grupi himarjot ka qënë një grup burrash në të cilin nuk bënte pjesë asnjë femër. Madje teksti dhe melodia e këngëve të këtij grupi të krijon përshtypjen se  nuk i përshtatej interpretimit nga këngëtarja femër. Kënga i kushtohej femrës, por e kënduar nga burrat.

Interpretimi i këtyre këngëve nga Katina Beleri rrëzoi një tabu dhe rolin e marësit të këngës himarjote ajo e fitoi falë talentit të saj.

4.1-Krejt ndryshe është përbërja e grupit të Pilurit. Madje ai nuk mund të quhet “grup”, ai është një asambël i tërë që e “zapton” gjithë skenën me praninë e tij. Por ajo që është më e rëndësishme, krahasimisht me grupin himarjot, në grupin pilurjot elementi femër është  jo vetëm i pranishëm por edhe në numër është gati i barabartë me elementin  mashkull. Bile elementi femër është dominues në zërat marrës dhe hedhës, dy zërat që i japin tonin dhe natyrën këngës.

4.2-Duke patur parasysh faktin se Himara është konsideruar qytet bregdetar, me  admini -stratë dhe shkolla, ka qënë qëndër e rëndësishme administrative dhe fetare e njohur dhe e kontaktuar nëpër kancelaritë dhe mbretëritë e kohës, nyje e rëndësishme komunikimi tokësore dhe detare në një kohë që  Piluri ka qënë dhe mbeti një fshat malor me një nu -mër maksimal banorësh prej 500 frymë, pa kontakte me botën perëndimore apo lindore, pra duke patur parasysh  se ballafaqohet arti i një qyteti (i vogël, por gjithsesi qytet) me të një fshati malor dhe të izoluar, është e natyrëshme që elementët më të emacipuar të jenë pjesë e qytetit dhe jo e fshatit.

4.3-Por në këtë rast ndodh e kundërta, civilizimi i femrës, dëshmuar te pjesmarja e saj në grupet folklorike është evidente në grupin e Pilurit dhe mungon te grupi i Himarës.

Por nuk është fjala vetëm te pjesmarja në grupin e këngës.

4.4-Në Pilur edhe vallet  janë mikse, meshkuj e femra bashkë, ndërsa në Himarë vallet janë të ndara, veçë burrat e veçë gratë, veçë vajzat e veçë djemtë. (Vallja e rrëndë e burrave është kategori më vete).

4.5-Unë mund tju dëshmoj dhe dokumentoj  faktin se në Pilur, kur loznin të rinjtë futboll ishte gjë e zakonëshme pjesmarja e femrës në përbërjen e skuadrave të futbollit. Dhe e kam fjalën për para viteve pesëdhjetë-gjashtëdhjetë, jo për vitet dymijë e gjashtëmbëdhje -të. 

4.6-Fakti që blegtoria ka qënë bazë e jetës diktoi në këngë shoqërimin e saj me mjete muzikore të botës baritore. Mjetet më të dashura për pilurjotët janë cula dhe dyjarja të cilat janë pjesë e inventarit muzikor të çdo familjeje. Edhe grupi folkloric pilurjot shumë këngë i shoqëron me culë dhe dyjare, duke muzikuar në këtë mënyrë elementin baritor të jetës. Më lejoni që tju tregoj edhe një kuriozitet për këto vegla muzikore.

Kur kënga “Bejk’ e bardhë” u prezantua në Festivalin Folklorik Gjirokastër në vitin 1973 me marrëse Vasillo Lapa kishte  shoqërues me culë Milto Gjiçalin dhe, në dyjare Margarit Kongjinin. Pas mbarimit të këtij Festivali,  grupet më të suksesëshme u ftuan në Tiranë të jipnin një koncert para udhëheqjes së kohës. U ftua sigurisht dhe grupi i Pilurit, por ju kërkua që të mos e shoqëronin këngën me culë dhe dyjare sepse “kënga popullore nuk shoqërohej me vegla muzikore”. Pilurjotët refuzuan argumentin  e paraqitur por urdhëri ishte i prerë. Atëherë pilurjotët i fshehën veglat  në veshjen e tyre dhe kur dolën në skenë i nxorën triumfalisht, me një gjest kalorsiak siç nxiret koburja nga brezi në dyluftim, gjest që u shoqërua me duartrokitje nga publiku.

4.7-Historia e rebelimit antiturk njeh edhe komiten (kaçaken) pilurjote Zogë Muçja ndër -sa nuk përmëndet ndonjë rast himarjoteje, pa nënvlerësuar kontributin e grave dhe vajza -ve himarjote në histori. Ne e kemi fjalën për cilësim individi (si psh Maro Konde në Ço -rraj).

Natyrshëm lind pyetja: Ku e ka burimin ky ndryshim dhe avancim pilurjot në rraport me Himarën?

5-Piluri është fshat malor por që nuk i mungon toka. Fusha e Vanovës që shtrihet deri në kufi me fshatin Kuç është një burim i madh  jetese. Por problem ishte se Piluri i kishte të kufizuar krahët e punës meshkuj edhe për arsye se meshkujt mereshin me jetën blegtorale. Kështu që nevoja kërkoi aktivizimin e  femrës në jetën ekonomike. Ato kryenin jo vetëm punët e shtëpisë, por edhe punët bujqësore të familjes, siguronin në mal drutë e zjarrit për në dimër.

5.1-Edhe Piluri edhe Himara bazë të jetesës kanë patur blegtorinë. Por vetëm pilurjotët mirnin gratë me vete në stane (si stopane) për të punuar bulmetin. Pilurjotët shtegëtonin familjarisht, duke marë me vete gjithë familjen, bura, gra e fëmijë gjë që nuk e bënin himarjotët dhe lebërit. Në familjet pilurjote administrimi i bulmetrave (djathë, gjizë, gjalpë etj) ishte detyrë dhe e drejtë e grave. Himarjotët, por edhe lebërit e quanin për “turp” të mirnin gratë në punë stani.

5.2-Gratë e Pilurit asnjëherë nuk kanë qënë femra të “mbyllura” në shtëpi të ndrydhura nga kanuni. Asnjë kanun nuk e mbyllte femrën pilurjote, ndonëse koha i kishte mbyllur rrugët e emacipimit dhe të arsimimit. Por ato gjithnjë e gjenin rrugën për të mbrojtur veten e tyre. Nuk janë të pakta rastet që gratë pilurjote të paraqiteshin në kuvendin e burrave te rrapi i fshatit dhe me kobure në brez te replikonin me burrat dhe të kërkonin të mbronin të drejtat e tyre (a).

5.3-Por gratë pilurjote ishin të tëra vajtore me nam. Nuk kishte morte në krahinë ku të mos ishin të pranishme gratë-vajtore-pilurjote që me ligjërimin e tyre të bënin të “çahej guri” nga dhimbja që përcillnin dhe finesa me të cilën e shprehnin. Emrat e shumë vajtoreve dhe vajet e tyre na kanë mbritur deri në kohën tonë.

Por pas vajit vjen logatja dhe më pas e gjitha kjo shndrohet në këngë. E kush mund ta mbrunte më mirë se nënat këngën nga vaji i mortit? Kënga u mbrujt nga nënat. Dhe nënat së pari këtë këngë ua kënduan fëmijëve. Por kënga u dëgjua dhe nga burrat, të cilët kthyen kokën drejt grave të habitur me këtë mrekulli melodike që po krijonin ato.  Sepse pilurjotët e kanë dashur gjithmon këngën, madje thonë se Piluri ka lindur nga kënga.

 6-Përmëndëm më sipër faktin se pilurjotët shtegëtonin me bagëti familjarisht. Vendet e
shtegëtimit (verimit) të tyre ishin kryesisht  Zagoria, Lunxhëria dhe Korça. Por këto krahina ishin gjithashtu edhe vende të njohura të emigacionit ekonomik.  Burrat e fami -ljeve zagorite, lunxhiote dhe korçare ishin emigrantë ekonomikë . Duke punuar nëpër vendet europiane dhe në amerikë, veç të ardhurave financiare ata sillnin edhe kulturën europiane apo amerikane, mënyrën e jetesës së këtyre vendeve dhe për pasojë edhe civili -zimin e femrës.

6.1-Me këtë kulture dhe me këtë civilizim binin në kontakt pilurjotët gjatë “emigrimit” të tyre të brendshëm. Thotë një këngë pilurjote…Leskovik vajta njëherë/ vajta për të blerë verë/ gjezdisa derë më derë /me para s’gjeçë të blejë/ Leskovik o gur i thatë/sa  të bukura i ke gratë/ të voglat dhe të mëdhatë…Duke qënë se pilurjotët kishin  gratë dhe fëmijët me vete në shtegëtime, thithja e kësaj kulture perëndimore bëhej më e shpejtë dhe kultivohej menjëherë në jetën e tyre. Vërtet që varfëria ekonomike i pengonte pilurjotët të visheshin “allafrënga”, por aktivizimi i grave dhe vajzave në jetën kulturore ishte pa shpenzime fina -nciare. Fakti që finesa femërore i bënte më të pëlqyeshme dhe më të bukura këngët dhe vallet ishte “çelësi“ që u hapi portën e pjesmarjes në jetën kulturore grave dhe vajzave pilurjote. Festat fetare në Pilur ishin edhe një demostrim i pjesmarjes aktive të femrave në këngë e valle në shesh të fshatit.

6.2-Dalëngadalë kjo pjesmarje femërore u bë  domosdoshmëri organike për tu kënduar kënga apo për tu kërcyer vallja. Kënga kërkonte zërin e ëmbël dhe vallja kërkonte hapin e lehtë të femrës.

6.3-Por duke hyrë femra si pjestare e grupit të këngës, ajo filloi të ndikojë cilësisht te teksti dhe melodia, duke i dhënë finesë, elegancë dhe ëmbëlsi këngës. Kënga pilurjote e mëparëshme, pavarësisht tipit melodik të të kënduarit kishte një tematikë të larmishme, që të kujton lulet e shumta të fushave në prill. Ishte një këngë e veçantë në gjithë trevën iso-polifonike sepse këndohej nga grupe mikse burrash e grash. Si pasojë e kësaj pjesmarjeje të femrës, edhe tonaliteti i lartë i disa zërave ishte çuditërisht i ëmbël dhe jo i ashpër.Po kështu edhe vallet, e kënduara apo jo, kishin larminë tematike dhe finesën e të kërcyerit si pasojë e  përbërjes mikse të grupit.

6.4-Pilurjotët kishin avantazhin e përthithjes së kësaj kulture perëndimore nëpër vendet ku shtegëtonin për vetë faktin se ata e mirnin këtë kulturë nga vendasit zagoriotë, lunxhi -otë dhe korçarë të “shqipëruar” më parë prej tyre dhe jo duke u ballafaquar me vështirësi -të gjuhësore të kombeve prej nga vinte.

7-Por edhe himarjotët emigronin do thotë dikush, madje edhe lebërit nuk emigronin më pak.

Është e vërtetë që dhe himarjotët emigronin, kryesisht në Venedik. Por ky ishte kryesisht emigracion ushtarak. Himarjotët shkonin ushtarë në ushtrinë e Venedikut, luftonin e fito -nin pasuri e grada, por kultura që mirnin ishte kryesisht ushtarake. Kjo kulturë ushtarake i shërbente forcimit të autonomisë së Himarës por jo civilizimit dhe përparimit kulturor  të saj. Pra, ky emigracion ushtarak nuk i hapi ndonjë portë civilizimit të femrës himarjote dhe aktivizimit të saj në jetën kulturore.

7.1-Fillimi i emigracionit ekonomik në vitet njëzetë ishte si “ardhja e pranverës ”për jetën civile himarjote.. Lindja e grupit të Neço Mukos dhe këngës  së tij “avazi “ himarjot është edhe produkt i  ndikimit europian në jetën shqiptare, ardhur nga emigrantët himarjotë në përgjithësi dhe Neço Muko në veçanti. Le të kujtojmë faktin se Neço Muko emigroi në Francë gati një pesëvjeçar para se të krijonte dhe inçizonte këngët himarjote. Ardhja e “avazit” të Neço Mukos ishte si …erdhi prilli, shkriu bora/ majave…

7.2-Edhe  lebërit shkonin nizamë nëpër viset sulltanore. Por edhe ky ishte një emigracion ushtarak, madje shumë i ashpër. Nizamët shqiptarë bëheshin më të zymtë gjatë shërbimit ushtarak turk sepse edhe vetë ky shërbim ushtarak ishte shumë i vrazhdë. Ata s’kishin çfarë gjëje të bukur e fine të mësonin te ushtria turke. Ata do ishin të fituar në qoftë se do ruanin kujtimet e shtëpisë dhe të vendit të tyre, kujtime që mjegulloheshin me kalimin e viteve. Për mos t’u haruar, kujtimet i shkruanin nëpër këngë, ku bënte roje një iso e ashpër. E ashpër që të mos futej fshehtazi nëpër këngë  ndonjë “aman-amane” turke.

7.3-Në këngët pilurjote, fryn një fllad i lehtë i  ëmbëlsisë së këngës  himarjote si dhe një rrymë e  epizmit lab dhe  kjo jo rastësisht. Piluri ndodhet në kufirin midis labërisë dhe Himarës, dhe po të analizojmë edhe emrin Pilur që ka kuptimin e vendrojes, mund të themi se Piluri ka qënë vendroja e Himarës në kufi me labërinë. Madje edhe vala e mysli -manizimit të labërisë  dhe ecja e besimit islam drejt Himarës u ndal në Pilur, i cili u dogj e u masakrua mbi dy herë nga ushtria  turke.

Por le të vazhdojmë me analizën e këngës.

8-Mendojmë të theksojmë edhe faktin që Piluri ka patur një numër të madh rapsodësh me aftësi dhe nivel të lartë krijimi. Vetëm në 200 vitet e fundit numërohen mbi 80 rapsodë me krijime të arira. Krijimet e këtyre rapsodëve, këngët dhe bejtet  ishin një revolucion më vete në civilizzimin e jetës shoqërore. Ata kuptuan se të qesëndisësh me bejte veset e bashkëfshatarëve nuk ishte “ftesë për duel” apo ofendim publik, por ishte një mënyrë  fine e të kritikuarit dhe një ftesë për korigjim. Po të lexosh bejtet e Pilurit mahnitesh nga larmia tematike e tyre dhe mrekullohesh nga mënyra fine e qortimit apo kritikës e cila, jo vetëm që nuk shkaktonte qefmbetje por pritej me humor dhe natyrisht lindte dëshirën për korigjim.

8.1-Në këtë korpus popullor këngët e dashurisë ndrinin nga ëmbëlsia si diamante. Ato ishin dhe mbetën në moshën e rinisë, në stinën e dashurisë. Ata propoganduan në krijimet e tyre faktin që dashuria  të mba të ri e të bukur. Urejtja është ajo që të mpak e të plak. Prandaj Piluri ka kaq shumë këngë dashurie. Pothuaj se të gjitha vajzave u është ngritur këngë nga rapsodët apo djemtë e dashuruar. Këto këngë  dhe bejte të rapsodëve pilurjotë  ndikuan në zbutjen e ashpërsisë të jetën shoqërore dhe shpirtërore të bashkëfshatarëve të tyre ashtu siç ndikon si dielli i pranverës mbi dëborën e mbetur nga dimri i kaluar.

E parë në këtë këndvështrim kënga pilurjote është si një lis i mbirë dhe rritur në  mal, por në një vend të mbushur me lule dhe jo rrëzë ndonjë shkëmbi të shkretë.

9-Duhet të specifikojmë faktin që në Pilur të gjithë banorët janë rrënjës, pra nuk ka të ardhur, në një kohë që në fshatrat e tjera të Bregut ka banorë të ardhur nga veriu (Thopajt - Topiaj në Dhërmi etj) pas vdekjes së Skënderbeut në tentativë për të kaluar në Itali apo të mbetur pas zbarkimit të Gjon Kastriotit të Ri.

9.1-Kështu që, duke mos pasur të ardhur nuk ka ndikime kulturore jashtë fshatit. Ndiki -met e vetme janë ato që kanë përzgjedhur vetë banorët në zonat e shtegëtimeve. Në Pilur ende përdoren fjalë të vjetra si çeço për babai, dade për nëna, toto për kushëririn e burrit, bulla për kushërira e burrit etj. Pra duhet të theksojmë se kultura është rrënjëse, e vendit dhe jo e huazuar.

10- Pjesmarja aktive e femrës pilurjote në këngë, ashpërsia e një jete malore, vendbanimi   në një vend të konsideruar si vijë kufiri midis dy besimeve fetare, pozicion ky që ka sjellë jo pak përplasje të armatosura  (flëmë me dyfek nën kukë- thotë një këngë e vjetër pilurjo- te), një traditë shpirtërore shumëshekullore e patrazuar nga ndikime të jashtëme dhe sidomos një jetë folklorike aktive plot këngë e bejte të kënduara publikisht në shesh të fshatit apo te rrapi qenë “përenjtë” që  rritnin  nivelin e ujit në  “ujëmbledhësin” shpirtë -ror. Përenjtë janë malorë dhe uji është  i pastër.

Kjo pasuri shpirtërore (në kontrast me varfërinë materiale)  shumë e madhe për një fshat të vogël do kërkonte dhe do gjente terenin ku të shpërthente digat tradicionale.

11-Kënga pilurjote lindi si një fidan lisi dhe u rrit si një lis me rrënjë të thella, i ushqyer nga shpirti i një  populli të rritur në furtunat e jetës. Ky popull, që jeta e privoi nga shumë privilegje materiale por që gjithnjë ruajti në shpirtin dhe buzët e tij fjalët më të ngrohta përkëdhelëse, ëndrat dhe shpresat më të mëdha për jetën, të cilat si flori të shkrirë i derdhi në format e këngës.

Pilurjotët, nuk prodhuan nëpër shekuj ndonjë flamur të qëndisur me fije ari apo argjendi Për flamur ata patën këngën  me vargje dhe tinguj diamanti, nxjerrë nga shpirti i tyre.

a-Përmëndim rastin e gjyshes sime nga babai e cila, me kobure në dorë i kërkoi llogari vjerit të saj para kuvendit të burrave për një ofendim që i kishte bërë ai në shtëpi. Aty ajo i deklaroi ndarjen nga biri i tij dhe i kërkoi kuvendit që ta detyronte të riste ai fëmijën, sepse ajo do martohej sërish dhe s’mund ta mirte te shtëpia e burrit të ri, sepse fëmija  ishte… vajzë dhe burri i ri nuk e kishte bijë të tijën…

Sarandë, më 9.7.2017

venerdì 23 giugno 2017

Sërish e ke thënë bukur...



Faruk Myrtaj* për shkrimin tim …”Unë duartrokita i pari”



Sërish, e ke thënë bukur, Timo:

"Deti nuk i numëron dot gjithë valët e lumit që derdhen te ai, por kjo nuk e pengon që t'i bëjë të gjitha pjesë të tij..."

Fatmir Terziu, prej vitesh, mban hapur një adresë ku trokasin, hyjnë e dalin, natyra e karaktere të shumtë, të lloj-llojshëm, shkëmbehen ide e pikëpamje nga më të ndryshmet, ku padyshim "I Zoti i Shtëpisë" jep tonet e epërm. 

S'di të mos ketë qënë i mirëseardhur ndokush, edhe i paftuar, edhe i allasojtë, sado që dihet pozicioni vetiak i Fatmir Terziut; nuk di të ushtrohet ndonjë seleksion, hierarki titujsh a vlerash, edhe pse të tijat shihen që atje tej!

Terziu është I Zoti i Shtëpisë që shërben për të gjithë, "me tabaka në duar", dhe në tabaka secili gjen atë që dëshiron, ndaj dhe na vjen ndërmënd urtima "Individi është mes tjerash në cfarë ai bën apo dhuron për të tjerët". 

Mund të mos jesh i një pikëpamje në qëndrimin ndaj individëve apo masave, mund të dëshiroje që "Fjala e Lirë" të ishte ca me e shtrenjtë, por pas sagës qëndrestare afatgjatë të Terziut si Derë e Madhe e Hapur mësohesh dikur se mirëdashja dhe dhurimi i ëmbëlsirave nuk është i dëshiruar vec për fëmijët. Njerëzit mbeten përhershëm fëmijë, kur pranojnë se papushim janë të etur të mësojnë mjeshtërinë e duhur...

Arti i fjalës, të shkruarit, kalimi prej poezisë në prozë, prej fjalës së figurshme në gjuhën filmike, kritika si inkurajim dhe analitika si sugjerim, janë të tera profile të një portreti që maturon veten si zot shtëpie, duke portretizuar musafirët që asgjë tjetër s'kërkojnë vec mjeshtëri fjale si komunikim me tjetrin si me veten në bërje e sipër...

Fjala e Lirë sigurisht do dëgjohet edhe më gjërë, si zeje e parë e një Mjeshtri edhe zyrtarisht të Madh!


*-Koment te Fjala e Lirë më 23.06.2017

giovedì 22 giugno 2017

Unë duartrokita i pari



Unë duartrokita i pari.
Në vënd të një urimi

Nga Timo Mërkuri

Ditën e sotme, më 22 Qershor 2017,  në orën 10.30 në një ceremoni zyrtare në Presidencë, Presidenti i Republikës  i dorzoi Fatmir Terziut dekoratën e lartë “Mjeshtër i Madh”. Të gjithë ne miqtë, shokët dhe të njohurit e Fatmir Terziut u gëzuam për këtë dekorim dhe po nxitojmë të formulojmë urimet e rastit për tja dërguar.  Unë nuk e di në se Fatmir Terziu do ti lexojë dot të gjitha urimet që do ti mbrijnë për arsyen e vetme se ne jemi shumë. Deti nuk i numëron dot gjithë valët e lumit që derdhen te ai, por kjo nuk e pengon atë që ti bëjë të gjitha ato pjesë e pandarë e tij. Kështu dhe urimet tona do jenë pjesë e pandarë e gëzimit të Fatmir Terziut.

Fatmir Terziu, poeti, shkrimtari, kritiku dhe mbi të gjitha njeriu intelektual dhe vizionar e meritonte me kohë këtë dekorim. Krijimtaria e tij në fushat e fjalës është sa e gjërë aq dhe cilësore, sa e thellë aq dhe vizionare. Por jo vetëm kaqë, kontributi i tij është pjesë e pandarë e aritjeve të një gjeneratë të  tërë krijuesish të cilët kanë bashkëpunuardhe bashkëpunojnë me Fjalën e Lirë dhe Fatmir Terziun. Prandaj e ndjejmë tonin gëzimin e këtij vlerësimi të Fatmir Terziut.

Por ajo që bie në sy është fakti se ka nisur një periudhë e vlerësimit të intelektualëve në tërësi dhe e poetëve dhe shkrimtarëve në veçanti. Nderimi dhe vlerësimi i krijuesve është ndoshta investimi më serioz dhe më largpamës i shtetit shqiptar, për të sotmen dhe për të ardhmen. Krijuesit janë njerëz që punojnë në heshtje, por njohja dhe vlerësimi i kontributit të tyre në jetën shqiptare është stimuli më i madh  për krijimtarinë e tyre. Ata , modestisht, të vlerësimi i çdo krijuesi të merituar shohin një vlerësim për punën e tyre. Prandaj i gëzohen vlerësimit të shokëve e miqve, siç i gëzohemi ne sot këtij dekorimi të Fatmir Terziut, të cilin e duartrokasim ngrohtësisht, pavarësisht faktit se nuk jemi prezent në ceremoninë e organizuar në Presidencë.

Prandaj dhe unë nxitova të duartrokas i pari.

mercoledì 14 giugno 2017

Kostandini nuk hyri në ajodhimë…



Kostandini nuk hyri në ajodhimë…

Sprovë

Nga Timo Mërkuri

Balada Kostandini dhe Doruntina është një ndër baladat shqiptare më magjepëse, sa që edhe me një lexim të shpejtë të mbeten në mëndje vargjet tronditëse të udhëtimit të vëllait të vdekur me motrën mbi të njëjtin kal dhe dialogët e tyre. Madje i parafytyron  mbi kalin e zi, me shalë të zezë dhe frerin e argjendtë, me flokët e përbaltura dhe të lagështa të Kostandinit që era ja shpupuris Doruntinës në fytyrë.

Është ky momenti kur Doruntina  nuhati që flokët e të vëllait qenë të përziera me baltë dhe nga trupi i vinte një erë e rëndë  vdekjeje. Shtoi kësaj edhe faktin që pak më parë kishte ndjerë se dora e të vëllait ishte tepër e ftohtë, përkundër moshës  së tij të re,  ardhjen e  rij të beftë në sheshin e fshatit ku qe martuar, insistimin e tij dhe nisjen e menjëherëshme  për rrugë, “sikundër je”, këngën e zogjve për “një zogëz bishtëbardhë/” që shkonin bashkë…“I vdekuri me të gjallë”, pra të gjitha këto ishin si shumë arsye për ti bërë vëllait pyetjet me një shqetësim të brendshëm. Por gëzimi i vizitës të shumëdëshiru- ar te nëna plakë nuk e la të thellohej shumë te përgjigjet dykuptimëshe të vëllait.

Ashtu si edhe ne, magjia që shpërndan kjo baladë nuk na la të shohim se mbi të  ka rënë  diçka më shumë se pluhuri i shekujve. Por  ne le të hyjmë brenda baladës dhe jo ta sodisim nga “dritarja” poetike.

1-Balada fillon me vajtimin e nënës plakë të cilën “një stihi” i helmoi “nëntë djem e nëntë nuse/ të nënta me djep në duar” duke i shkaktuar gjëmën më të madhe për një familje; “nëntë djepe ç’mi përmbyse/nëntë kala mi gremise/ nëntë dyfeqe mi shite”.
 saktë ajo shtëpi duhej të mbyllej. Por ja që nëna plakë kujton se Kostandini, djali i vogël i paskësh premtuar se do ti sillte kurdoherë që të kishte nevojë motrën Doruntinë, e martuar “shtatë male kaptuar”.  Kostandini nuk ja solli motrën edhe pas gjëmës që e gjeti shtëpinë e saj, prandaj ajo pasi i përmënd besën e pambajtur, “besa jote ndënë dhe” e mallëkon  të birin“Kostandin të ardhtë gjëma”.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Mallëkim i çuditshëm ky për një të vdekur. Ç’gjëmë mund ti vinte të vdekurit nga bota e të gjallëve?

Ky varg vërtet të rrënqeth shtatin dhe nuk të lë të shikosh më tejë. Sepse është një mallëkim nëne, i një nënë me shpirt të tharë nga lotët që ka derdhur. Mallëkimi i këtyre nënave ka forcën e fjalës së zotit. Të gjen kudo që të jesh, në këtë botë apo në botën tjetër.

1.1-Dhe të mendosh se ky mallëkim gjëmëmadh i adresohet birit të saj më të vogël, kjo e bën më të lemerishëm mallëkimin. Djalit më të vogël normalisht i rezervohen fjalët më të ëmbla, përkëdhelitë më të shumta, i falen më lehtë gabimet e fajet. Ai rrallë qortohet dhe asnjëhe -rë nuk mallëkohet. Dhe sidomos nga nëna…

1.2-Por ka dhe një element që duhet patur parasysh. Krishtërimi nuk e pranon mallëkimin Jezu Krishti edhe në kryq nuk mallëkoi shkaktarët e vuajtjeve të tij, përkundrazi ka mbetur fjala e famëshme e tij drejtuar zotit, për  torturuesit e tij …Fali o atë se s’dinë se ç’bëjnë”.

1.3- Konkludojmë se mallëkimi ishte një ritual pagan. Duke qënë me një forcë të tillë sa që trandet dheu dhe ngrihet i vdekuri nga varri, vargu i mallëkimit të nënës  na dëshmon kështu indirekt lashtësinë e baladës edhe në raport me krishtërimin.

1.3.1-Dhe po ti shtosh kësaj edhe lojën me numërologjinë (Gjashtë e gjashtë dymbëdhjetë /  Doruntina trembëdhjetë(1), motra me nëntë vëllezër) në funksion të idesë, atëherë konkludon se të gjithë elementët aktivë të baladës i përkasin periudhës parailire.

1.4-Duke analizuar mallëkimin e nënës konkludojmë se balada  është e periudhës së institucionalizimit të familjes. Shkelja e “besës” nga Kostandini do të thoshte kundërshtim i konsolidimit dhe instutucionalizimit të familjes në shoqërinë e atëherëshme, do të thoshte shpërbërje e familjes, duke nënkuptuar humbjen e identitetit të familjes...

2-…Nëna është në qëndër të baladës.. Është ajo që nis baladën, që vajton ngjarjen, që mallëkon të vdekurin duke shkaktuar ngritjen e tij nga varri. Dhe në fund  është po nëna që dialogon me të bijën e kthyer në shtëpi nga vëllai i saj i vdekur. Madje asaj i kërkohet leja për të martuar motrën e vetme dha po asaj i dha  besën  Konstandini.

2.1-Babai nuk del gjëkundi në skenë. Madje as si kujtim e jo vetëm si personazh. Pra kjo familje drejtohej nga nëna.

Që është një familje e organizuar, kjo duket qysh në fillim të baladës, por që është një familje matriarkate kjo kuptohet nga zhvillimi i ngjarjeve.

2.2-Ne shohim vetëm një familje të organizuar, familje që drejtohej nga gruaja , këtu, nëna. Paraardhësit tanë  qysh në hershmëri kanë  krijuar institucionin e familjes, institucion që ruajti etnitetin tonë nëpër shekuj. Balada i përket periudhës kur nuk kishte shtet, qoftë dhe në fillesat e tij, prandaj ne nuk shohim gjurmë të institucioneve të shtetit nëpër vargje. Kjo është një dëshmi indirekte e lashtësisë së baladës, me datlindje në kohën e matriarkatit.

2.3- Normalisht që pas këtij konkluzioni të lindë pyetja: Si ka mundësi që në një periudhë të tillë, me një shoqëri  me nivel intelektual të ulët të jetë krijuar një perlë e tillë, që i ka rezistuar epokave dhe na emocionon edhe sot me vlerat e saj artistike dhe ideore?

Kjo pyetje ka një difekt, ajo bëhet nga këndvështrimi ynë intelektual, i kohës sonë dhe i analizës sonë. Në radhë të parë duhet të kutptojmë se kjo baladë nuk është krijuar nga një njeri i vetëm në një vit apo  një  jetë njeriu. Balada është një krijim anonim popullor dhe si e tillë, është vepër kolektive. Ajo është vepër e brezave të tërë njerëzish, jo vepër e një njeriu të vetëm. Çdo brez diçka ka shtuar dhe diçka ka hequr, ka latuar një varg apo ka gdhëndur një fjalë.

Gjithashtu kjo baladë nuk është krijuar si një vepër artistike. Ajo ka lindur si një nevojë komunikimi midis njerëzve, për t’i kumtuar njeri-tjetrit nevojat dhe dëshirat e tyre dhe si e tillë ajo përmban edhe konceptet e jetës të kohës së lindjes së saj, jetë e mbushur plot me të gjallë e të vdekur që flasin e lëviznin bashkarisht.

Tezën e lindjes në periudhën e cituar të  veprave të tilla  e vërteton më së miri edhe egzistenca e ciklit të Këngëve të Kreshnikëve, datlindja e të cilit daton në periudhën parahomerike.

2.4-Në qoftë se do pretendohet për një datlindje më të vonëshme se periudha e matriarkatit, pra në kohën e patriarkatit, atëherë drejtimin e familjes do ta kishte marë një mashkull edhe në qoftë se do pretendohej se paskësh vdekur kryefamiljari, babai. Kjo familje kishte nëntë djem në moshë madhore, të martuar dhe me fëmijë “në djepe” dhe do ishte normale që drejtimin e  familjes ta kishte një nga vëllezërit, i cili do  organizonte edhe dasmën e motrës, Doruntinës. Por fakti që leja për martesën e Doruntinës “larg e larg mërguar/ shtatë male kaptuar ” kërkohej nga nëna, fakti që besa ju dha nënës nga Kostandini, më tejë, mallkimi i nënës tundi varrin dhe ngriti të vdekurin në këmbë” etj etj dëshmojnë rolin drejtues dhe autoritar të nënës në familje, duke i vënë vulën datlindjes në kohën matriarkale të baladës..

3-Po atëherë pse te vargu i parë i baladës datohet fillimi i ngjarjes “Ditën e Pashkës në drekë”, dhe më poshtë ku thuhet “Ditën e Pashkës së Madhe”. Pse në disa vargje citohen objekte fetare si kisha , ajodhima?

Në qoftë se datlindja e baladës është periudha e matriarkatit kujtojmë se Pashkët, si rite fetare i përkasin krishtërimit,  institucionalizimi i të cilit daton në vitet 300. Është i vërtetë fakti që populli shqiptar e pranoi krishtërimin ndër të parët në Ballkan, madje qysh  në udhëtimin e parë të shën Palit, por deri në institucionalizimin e tij nga perandori Kostandin krishtërimi ishte një fe gati ilegale, pavarësisht masivizimit të saj si fe e shtresave të ulëta.  Por gjithsesi distanca mes matriarkatit dhe krishtërimit është jashtëzakonisht e madhe, nuk flitet për diferenca vitesh por për diferenca epokash.

Atëherë si shpjegohet  vargu i parë “Ditën e Pashkës në drekë” në këtë baladë të periudhës së matriarkatit?! Po vargjet e tjera me adresë  kristiane.

Për të kuptuar këtë le të sqarojmë se çështë Dita e Pashkës?

3.1-Dita e Pashkës është një ditë pranvere që përfaqson ringjalljen e jetës, rilindjen e natyrës manifestuar kjo në gjelbërimin dhe lulëzimin e bimëve dhe pemëve. Kjo ditë në periudhën ilire dhe parailire festohej si ardhje e pranverës. Një festë si dita e verës.. Në një ditë të tillë u ringjall Kostandini.

Sipas krishtërimit, Pashka është dita e ringjalljes së Jezu Krishtit. Jezu Krishti u kryqëzua ditën e premte dhe u ringjall ditën e diel në mesnatë. Pra kemi konceptin e ringjalljes. Edhe pashkët kristiane  bien në pranverë në variacion fund marsi fillim ose mes prilli. Është pikërisht koha e ringjalljes së natyrës. Ngashmëria është tepër e madhe në ringjalljen e të dyve.

3.2-Ndryshimi është  se Jezu Krishti është bir perëndie, Kostandini është një bir njeriu. Madje pagan.
Kostandini u ringjall pas tre vjetëve (ç’bën tre vjet pa tretur), Krishti u ringjall pas tre ditëve. Arsyeja e kohës së gjatë e ringjalljes së Kostandinit shpjegohet me faktin se balada e kishte me “tepricë” kohën ndërsa Jezu Krishti kohën e kishte të kufizuar paraprakisht në “shkrimet e shënjta”. Misioni i tij në tokë nuk kishte kohë të tepërt në dispozicion.

3.3-Balada ka lindur në periudhën e matriarkatit dhe u mbart deri në kohën e krishtërimit duke u trasmentuar gojarisht brez pas brezi. Shkruesi i mëvonshëm i kësaj balade, i cili me siguri ka qënë  murg(2), ka menduar që ta “shënjtërojë” pak këtë baladë pagane.. Mund të  vëmë edhe një paralele midis besës dhe besimit. Madje ky do ishte edhe qëllimi kryesor i shkrimit të kësaj balade, “të pagëzonte” në kristianizëm baladën  pagane, siç ishte bërë dhe në raste të tjera(3). Elementët e këtij “pagëzimi” i kishte qysh nga koha pagane, duheshin ndryshuar pak. Besa duhej bërë besim, ditën e ringjalljes le ta quajmë dita e Pashkës, ringjallja e Kostandinit përqaset me ringjalljen e Jezu Krishtit,  koha e ringjalljes është po e njëjtë.
Atëherë le ti shënojmë si datlindje kësaj balade pikërisht datë-ringjalljen e Jezu Krishtit, ditën e Pashkës së Madhe.

Veçse kjo është si të shartosh një syth kristian mbi një nënshartesë të ashpër pellazgjike.

3.4- Difekti në shartesë fillon me një “gabim”kalendarik. Në krishtërim, dita e Pashkës është dita e ringjalljes, pra është ditë feste ku njerëzit këndojnë e kërcejnë në shesh të fshatit. Por në baladë kemi një atmosferë tjetër…Ditën e Pashkës në drekë  …mi helmoi djemt e mi/ nëntë djem e nëntë nuse. Pra këtu kemi të bëjmë me vdekje, dhe kjo vdekje e gjëmëshme ka ndodhur pikërisht atë ditë që ndodhte ringjallja… Asnjë rapsod popullor nuk do ta bënte një gabim të tillë. Është normale  atmosfera festiv në vargun 19 ku këndohet …Ditën e Pashkës së Madhe / Dhoqina na hidhej valle…Madje kjo atmossferë është në unision me atmosferën e krishtërimit në ditën e Pashkës. Por nga ana tjetër ky varg dëshmon se vargu i parë  është një lapsus, i rastësishëm apo i qëllimshëm, i cili nuk ndodhet në variantet e tjera të baladës. Mosndodhja në variantet e tjera është një dëshmi e një “lapsusi” të paramenduar.
Pra konkludojmë se vargu i parë nuk ka qënë në formën …Ditën e Pashkës… Ai mund të ketë qënë në çfardo forme, por pa datimin e Ditës së Pashkës.

3.5-Kujtojmë se elementët kristianë, te motërzimi më “fetar”i kësaj balade janë  pak vargje dhe konkretisht a-Vargu i parë…Ditën e Pashkës në drekë, b-Vargu i 19-Ditën e Pashkës së Madhe, c-Vargu i 29-Të vishem si kallogre, ç-Vargu i 40- Vate gjer në der të qishës dhe vargu 42- Se kam punë në ajodhimë. Siç shihet këto janë vargje jo thelbësore në baladë, madje vargu 19 dhe 40 nuk përmënden as në motërzimet e tjera të përafërta me variantin e cituar.  Kështu te varianti arbëresh kënga fillon me vargjet …Ish një nënë shumë e mirë…, dhe objektet fetare përmënden vetëm  tri herë, në funksione dytësore.. Te varianti i Halil Garisë  balada fillon me vargun…Kur ish ken gruja e ve/dhet jetim zoti ja kish falë

Pra, konkludojmë se në botën shqiptare elementi kristian nuk depërtoi në thelbin e krijimtarisë  popullore. Sythi kristian i shartuar në trungun pellazgjik të balad(ave)ës mbeti anemik, pa u zhvilluar si degë   e fortë e “pemës”.

4-Ky anemizëm i  “sythit kristian” të shartuar mbi këtë baladë të vjetër pellazge e ka  shpjegimin.

4.1-Me gjithë përqasjen e elementëve dytësorë midis baladës së ringjalljes së Kostandinit dhe ringjalljes së Jezu Krishtit përsëri ato mbartin mesazhe të ndryshme. Ringjallja e Jezu Krishtit sjell mesazhin e dashurisë së perëndisë për njeriun ndërsa ringjallja e Kostandinit sjell mesazhin e egzistencës, institucionalizimit dhe  forcës së besës së njeriut shqiptar. Krishti flet për besimin, Kostandini flet për besën.

4.2-Jezu Krishti pas ringjalljes u ngrit në qiell,  ku vazhdon të mbretërojë si bir perëndie, duke vijuar misionin e tij ndërsa Kostandini pas ringjalljes, mbajti besën e dhënë dhe pastaj hyri përsëri në varr, pasi misioni i tij mbaroi. Pra jo vetëm mesazhet qenë të ndryshme por edhe mënyra e prurjes dhe vënia në jetë e tyre ishte e ndryshme në mënyrë dhe në kohë.

4.3-Ndërsa ndonjë paralelizëm me ringjalljen e Lazarit(4) nuk mund të bëhet për arsye se fabula e ringjalljes së Lazarit është shumë e thjeshtë: Lazari ishte një mik i Jezu Krishtit i cili vdiq nga një sëmundje. Jezusi nuk ju ndodh pranë ditën e vdekjes sepse ishte me dishepujt e tij. Kur e mori vesh lajmin u nis për te fshati i  Lazarit dhe kërkoi ta çonin te varri i tij, ku i thiri tre herë në emër dhe i tha të ngrihej..Megjithëse Lazari kishte katër ditë që kishte vdekur, ai e dëgjoi fjalën e Jezu Krishtit dhe u ngrit nga varri. Mesazhin e kësaj fabule e tha vetë Jezu Krishti kur mori vesh vdekjen ku theksoi :.. Më mirë që nuk isha kur vdiq. Tani ju do shihni madhështinë e atit tim dhe dashurinë e tij për njeriun. 

4.4-Populli ynë vërtet e pranoi masivisht krishtërimin por  thellë në shpirtin e tij ai mbeti një popull pagan(5). Akoma dhe sot shqiptarët mbajnë besime pagane, bëjnë betime pagane (për këtë gur, për këtë zjarr, për qiell e për dhe etj).  Kështu që “sythi i shartuar” e kishte të vështirë të ritej e të zvëndësonte trungun pelazgjik ku u shartua.

Le të shohim për këtë  vargun më të fuqishëm të shartuar, vargun…se kam punë në ajodhimë/ se ati e kam shtëpinë…

4.5-Ajodhima është një pjesë e kishës ortodokse në formë gjysëmrethi e me kube, ku prifti pregatitet për shërbesat fetare si psh pregatit naforën etj. Pra është një vend ku hyn vetëm prifti dhe ndonjë ndihmës i tij. Atëherë lind pyetja, ç’kërkon Kostandini në ajodhimë kur ai nuk ishte as prift dhe as ndihmës i priftit? Sa për “shtëpinë” e tij, ai e kishte në varreza dhe jo në ajodhimë. Dikush do thotë se  me këtë varg Kostandini mashtron motrën., me qëllim që ajo të largohet dhe të mos e shohë atë kur të rihyjë në varr. Pra, me këtë varg “mashtrues” mbron motrën nga një tronditje shpirtërore e mundë -shme me qëllim që ajo të shkojë te nëna, duke dëshmuar kështu se Kostandini e mbajti besën. Pra në thelb ky dyvargësh nuk ka asgjë  fetare që të “shënjtërojë” baladën.

5-Atëherë na lind e drejta të hipotezojmë se në variantin fillestar, objekti ku hyri Kostand - ini ka qënë çdo gjë tjetër e mundëshme, por jo ajodhima. Pse të mos hipotezojmë se ka hyrë në një objekt kulti parakristian, ku bëheshin ceremoni për të vdekurit, ku i faleshin zotave të lashta ose thjeshtë orakullit të  Dodonës pranë Tomorit. Duke qënë se shumë elementë thelbësorë të baladës na çojnë në konkluzionin e  datlindjes së baladës në epo-    kën e matriarkatit është më llogjike prania në baladë e tempujve të lashtë se sa e ajodhi -mës së kishës.

5.1-Jo më kot e hipotezojmë vendfaljen e Kostandinit duke nënkuptuar edhe vendlindjen e baladës pranë Tomorit. Në rrethinat e Beratit , në zonën e Çamërisë dhe në Bregdet kjo baladë ka një përhapje shumë të gjërë. Mirpo këto zona kishin si vendpelegrinazhi tempullin e Dodonës. Po ashtu në këto zona emri  “Kostandin” është shumë i përhapur edhe sot dhe shpjegohet me fjalët kush-ta ndijë (s’do ta besojë këtë ngjarje), ashtu si dhe emri i Doruntinës shpjegohet me fjalët dor-unë-ti dmth të zënë për dore unë dhe ti (Kostandini dhe Doruntina) dhe ka origjinën te momenti që Kostandini kap motrën për dore për ta hypur në kal. Atëherë Doruntina ndjen se dora e të vëllait është shumë e ftohtë. Pra Kostandini e çon motrën deri te vendkulti pagan, ku zakonisht pranë tij ishin varrezat dhe i thotë të shkojë te nëna plakë se ai ka pak punë   te… tempulli.

6-Pra si përfundim mund të themi se Kostandini nuk hyri në ajodhimë për arsyen e thjeshtë se kisha ende nuk ishte ndërtuar akoma.

Ajo  u ndërtua shumë shekuj më von.


1-Sipas numurologjisë, numëri nëntë është numër i durimit dhe meditimit. Si numëri i fundit ndër numërat e thjeshtë është konsideruar i shënjtë. Përfaqson 9 dhuntitë shpirtërore të zotit, cituar nga shën Pali.
Numëri gjashtë është konsideruar si numër mistik dhe tregon pavendosmëri dhe personalitet të dyfishtë.
Numëri trembëdhjetë është numëri ters. Zotat e Olimpit ishin vetëm 12, po kështu dhe dishepujt e Jezu Krishtit. I trembëdhjeti ishte Juda Iskarioti, tradhëtari,shkaktari i kryqëzimit të Jezusit.

2-Murgjit  ndërmorën misionin e dokumentimit të baladave dhe këngëve e përallave të vjetra.

3-Është vërtetuar se shumica e kishave kristiane u ndërtuan nëpër vendkultet pagane. Shumica e xhamive  u “krijuan” duke u vendosur minaretë kishave të fshatrave pas ndërimit të besimit. Hipotezohet përqasja e emrit të Jezusit (Je zëri im) me Zeuzin (Zë-ësi) dje më pas me Isa-in, numëri i zotave me numërin e dishepujve të Krishtit, shumë ngjarje dhe legjënda pagane I janë përshtatur krishtërimit, prej nga I ka marë edhe myslimanizmi etj.

4-Në historinë e njerëzimit vetëm tre njerëz janë ringjallur, Kostandini shqiptar, Jezu Krishti dhe Shën Lazari.

5-Në qoftë se ndikimi fetar nuk depërtoi dot në brendësi të baladës shqiptare, këtë nuk mund ta     themi në variantin e vendeve fqinjë grek, bullgar dhe serb ose te Lenora e Burgerit ku prania dhe ndërhyrja e zotit dhe ëngjëjve është evidente. Kjo ka ndodhur për arsye se rapsodi i këtyre vendeve ose dhe Burgeri, kur kanë përshtatur baladën në gjuhën e tyre  nuk kanë aritur të bëjnë dallimin midis konceptit të besës dhe besimit, për arsye se  institucionin e besës e kanë patur vetëm shqiptarët.





Sarandë, më 12 Qershor 2017